روابط اجتماعی و شبکه اجتماعی
علاوه بر ادراک خود، روابط اجتماعی با همسایگان نیز در شکل دهی رفتارهای فرد نقش تعیین کننده ای دارد. رابطه اجتماعی علاوه بر ادراک خود از نخستین سال های کودکی نقش مهمی در رشد اجتماعی فرد داشته ، و در دوران نوجوانی ، گسترش شبکه روابط اجتماعی ، فرد را به شدت تحت شعاع خود قرار می دهد(اریکسن،1968).
احساس مثبت نسبت به مدرسه و عملکرد مناسب تحصیلی ، در شرایطی که فرد دچار احساس تنهایی است و از نقصان روابط اجتماعی ، از ادراک خود مثبت ، بویژه در زمینه شایستگی اجتماعی، شایستگی ورزشی و حرمت خود برخوردارند (بویومن و بیگن،1989). شواهد موجود حاکی از آن است که تعامل با همسالان می تواند به عنوان عاملی با اهمیت در شبکه روابط اجتماعی فرد تلقی گردد، اما در شکل گیری ادراکات نسبت به شایستگی و ارزشمندی خود، عوامل دیگر این شبکه از جمله روابط با والدین و سایر اعضاء خانواده و تجارب قبلی و کنونی شخص نیز حائز اهمیت است (مایز و همکاران،1998).
طرفداران نظریه شبکه اجتماعی بر این باورند که وجود شبکه های اجتماعی بصورت حائلی در مقابل فشارزای درونی عمل می کنند، به نحوی که با فراهم آوردن حمایت های اجتماعی ، دوستی ها و فرصت هایی برای اعمال اجتماعی معنی دار در قالب سرمایه اجتماعی ، اثر بسیار مهم و موثری بر عزت نفس افراد و افزایش توان مقابله با مشکلات و افسردگی ها دارد و در نهایت به احساس سلامت روانی منجر می شود (کارولین[1]،2000).
به نظر این نظریه پردازان ، شبکه های اجتماعی، نوعی سرمایه اجتماعی برای کارکنان فراهم می آورند. و در واقع در این شبکه ها از حمایت ، اعتماد و روابط عاطفی با سایر افراد برخوردار می شوند. دیدگاه شبکه اجتماعی در سرمایه اجتماعی بر اهمیت روابط افقی و عمودی بین مردم در قالب انجمن ها و گروه های اجتماعی تاکید دارد. بر اساس مباحث نظری می توان گفت که در صورت وجود سرمایه ی اجتماعی ، افراد در قالب هنجارها و پیوندهای اجتماعی موجود در تعاملات اجتماعی، قابلیت های خود را افزایش می دهند و در ضمن به دست آوردن امکان کنترل زندگی خود، از حمایت های اجتماعی شبکه های ارتباطی خود برخوردار می شوند. لذا قدرت کنار آمدن[2] آن ها با فشارهای ناشی از فعالیت ها و روابط افزایش می یابد و به لحاظ روانی از آرامش و آسایش مطلوبی برخوردار خواهند شد و به عبارت دیگر ، وجود سرمایه اجتماعی ، عاطفی و روانی کاهش می دهد و احساس امنیت را نیز در افراد تقویت می کند (فریدون کامران، خدیجه ارشادی،1388).
دیدگاه شبکه اجتماعی ، جامعه را به عنوان شبکه روابط مورد بررسی قرار می دهد نه مجموعه افرادی که به طور هنجاری با الزامی گرد هم آمده اند، این دیدگاه ساخت اجتماعی را سازمان الگو بندی شده ی اعضای شبکه و روابطشان در نظر می گیرد و مهمترین روش مطالعه جوامع را بررسی بود و نبود روابط ، قوت ، ترکیب و نوع روابط ، شیوه تماس و منابع حمایت های موجود در پیوندها می داند و به مطالعه این مسئله می پردازد که آیا روابط اجتماعی و اجتماعات در دوره ی مدرن ضعیف و کمرنگ شده و از بین رفته اند (جامعه گشمده) ، یا هنوز تراکم سنتی و تجانس و انسجامشان را حفظ کرده اند (جامعه حفظ شده) یا به شبکه های پراکنده ، نامتراکم محلی و کمتر منسجم تغییر یافته اند (جامعه رها شده) (ولمن،1999).
منظور از شبکه اجتماعی ، مجموعه ای از پیوندها و روابط بین فردی و بین گروهی از اشخاص است. این ارتباط ها نه تنها بطور مستقیم افرادی را که یکدیگر را می شناسند به هم پیوند می دهد، بلکه به صورت غیر مستقیم فرد را به مجموعه بزرگتری از افراد مرتبط می کند، مانند دوست دوست. به این ترتیب درجات مختلفی از پیوند وجود دارد. در درجه اول، شبکه شخصی یا بی واسطه [3] قرار دارد و شامل افرادی است که فرد با آنها رابطه مستقیم دارد و این ارتباط آن ها را به یکدیگر پیوند می دهد مانند دوستان، همکاران و اعضای خانواده. شبکه درجه دوم[4] شامل افرادی است که فرد با آن ها رابطه مستقیم ندارد و آن ها را به طور مستقیم نمی شناسد ولی از طریق شبکه شخصی با آن ها در ارتباط است و بالاخره ، شبکه گسترده[5] که شامل سایر روابطی است که خارج از دو حوزه پیشین قرار دارند (هامر و همکارن،1978).
در جای دیگری سارافینو شبکه های اجتماعی را به صورت ساده تری توضیح می دهد، به بیان وی شبکه های اجتماعی در برگیرنده ارتباط هایی است که مردم با خانواده و اجتماع خود دارند. شبکه های اجتماعی از نظر ویژگی های ساختاری[6] ( اندازه[7] ، تراکم یا انبوهی[8] و خوشه[9]) و ویژگی های کارکردی[10] (چندگانه[11] بودن ، انعطاف پذیری[12] و ثبات[13]) متفاوت می باشند. پژوهش ها نشان داده اند، شبکه اجتماعی بیماران مزمن ، چه از نظر ساختاری و چه از نظر کارکردی متفاوت از افراد سالم است (ترسی و همکاران،1994).
بیلز[14] (1981؛ نقل از ترسی و بیگل،1994) طی پژوهشی نشان داد، خانواده هایی که با شبکه حمایتی قویتری ارتباط دارند، از افسردگی و فشار روانی کمتری رنج می برند.
امروزه در تحقيقات باروري به شبكه هاي اجتماعي به عنوان يكي از شاخص های سرمایه اجتماعی توجه روزافزونی می شود كه هم چون واسطه اي عمل مي كنند كه افراد از طري آن ها چيزهاي زیادی در مورد رفتارهای جمعیتی فرا مي گيرند. با اين حال شبكه هاي اجتماعي مي توانند منشأ منابع ارزشمندي باشند كه به کاهش هزینه های فرزندان کمک مي كنند و نوعي سرمايه ي اجتماعي مرتبط با باروري را ايجاد مي كنند (بوهلر[15] و همکاران،2004).
یافته های پژوهشی بر نقش فعال متخصصان بهداشت روانی در تقویت حمایت اجتماعی و شبکه اجتماعی بیماران مزمن روانی تاکید دارند (قاسم آبادی، بیان زاده،1375). در جای دیگری کاسلو[16] و همکاران (2002) ، وینگیت[17] و همکاران (2005) ، والش و ایجرت[18] (2007) در پژوهش های خود به این نتیجه رسیدند که حمایت اجتماعی یک عامل محافظت کننده[19] از فرد در مقابل اقدام به خودکشی است.
یکی از مفروضات رویکرد تحلیل شبکه این است که اعضای یک شبکه از طریق تشابه نگرشی به تشابه رفتاری دست می یابند. اریکسون[20] معتقد است :
1. واحدهای طبیعی تحلیل نگرش ها تنها افراد منزوی نیستند، بلکه شبکه های اجتماعی هستند.
2. نگرشهای فردی موضوعات قائم به ذات نیستند بلکه آن ها میزانی از توافق نگرش ها هستند که اساسا از طریق فرایندهای غیر شخصی ایجاد شده ، حفظ می شوند یا تغییر می کنند. این فرایندها در میان افراد غریبه اثر کمتری دارند، و در درون مرزهای شبکه های اجتماعی اتفاق می افتند. به طور مثال دو دوست صمیمی احتمالا بیشتر در مورد موضوعات مختلف توافق دارند (اریکسون،1991).
اریکسون برای بیان این مطلب که افراد در شبکه های اجتماعی خود به مشابهت نگرشی دست می یابند از نظریه مقایسه اجتماعی[21] بهره می گیرند. بر طبق این نظریه افراد به مقایسه اجتماعی افکار، نگرش ها و اعمالشان با افراد نزدیک خود می پردازند.این مقایسه مداوم افراد با دوستان ، اعضای خانواده و همکاران باعث می شود که آن ها در مورد نگرش . اعمال خود ( در صورت مشابه بودن با سایرین) اعتماد به نفس لازم را به دست آورند. میزان نزدیکی افراد در شبکه و همبستگی گروهی بین آن ها تا حدود زیادی از طریق تشابه نگرشی ایجاد می شود. مقایسه اجتماعی بین افراد مشابه علاوه بر قیاس مداوم آرا و عقاید ، به نزدیکی و تشابه نگرشی نیز می انجامد؛ به این ترتیب افرادی که با یکدیگر تشابه نگرشی پایه ای دارند در مورد سایر موضوعات نیز به نگرشی یکسان دست می یابند و افرادی که این تشابه نگرشی را ندارند از یکدیگر احساس دوری می کنند ( ایبید، نقل از سوسن باستانی و همکاران، 1389).
بوهلر استدال مي كند كه باروري پيامدهايي دارد كه منجر به تغییرات خواسته یا ناخواسته در شبكه هاي اجتماعي افراد و روابط مبادله اي آن ها مي شود (بوهلر ،2009).
[1] Caroline
[2] Coping power
[3] Immediate or personal network
[4] Second order network
[5] Extended network
[6] Structural
[7] Size
[8] Density
[9] Cluster
[10] Functional
[11] Multiplexity
[12] Flexibility
[13] Stability
[14] Beels
[15] Buhler
[16] Kaslow
[17] Wingate
[18] Walsh & Eggert
[19] Protective Factor
[20] Erickson
[21] Social Comparison Theory